Dla większości Polaków, słowo „Dziady” natychmiast przywołuje na myśl Adama Mickiewicza, mroczną kaplicę i postać Guślarza przywołującego dusze. Mickiewiczowskie Dziady – Utwór wieszcza, choć jest kanoniczny, nie jest jednak czystym zapisem etnograficznym. Stanowi fascynującą fuzję autentycznej tradycji ludowej z romantyczną kreacją, podyktowaną potrzebami dramatu i ideologią epoki.

Pytanie brzmi: na ile Mickiewicz był etnografem, a na ile poetą?

Mickiewiczowskie Dziady – Autentyczny Pierwiastek: Prawda Obserwacji

Mickiewicz, spędzając młodość w Kownie i Wilnie, miał osobisty kontakt z żywymi obrzędami zadusznymi. Obrzędy te na pograniczu litewsko-białoruskim przetrwały w formie bliższej pogańskim korzeniom. We wstępie do II części dramatu sam poeta deklarował, że odtworzył obrzęd „według ludowego pierwowzoru”.

Kluczowe elementy autentyczne to:

• Uczta dla dusz: Centralnym punktem rzeczywistego obrzędu było przygotowywanie posiłku – kutii, kaszy, miodu i wódki. Było to symboliczne gościnne przyjęcie dusz przodków, które w tym czasie wracały do domów. Należało pozostawić dla nich miejsce przy stole.
• Rola Żebrzących: Ludowi żebracy, zwani potocznie Dziadami, byli faktycznie uważani za pośredników między światem żywych i umarłych. Hojne obdarowywanie ich (w zamian za modlitwę za zmarłych) było kluczowym elementem obrzędu.
• Zasady Ostrożności: Lud przestrzegał zakazów, by nie urazić ani nie spłoszyć dusz, na przykład poprzez wylewanie brudnej wody, nagły hałas czy uderzanie w stół. Ogień, rozpalany niekiedy na grobach lub rozdrożach, miał wskazywać duszom drogę i je ogrzać.

Wszystkie te praktyczne elementy, związane z pokarmem, ogniem i szacunkiem dla przodków, Mickiewicz wiernie przeniósł do dramatu.

Romantyczna Kreacja: Dramatyzacja i Moralna Przypowieść

Mimo tej wierności, „Dziady” nie są etnograficznym zapisem. Mickiewicz, jako poeta epoki Romantyzmu, przetworzył obrzęd, nadając mu dramatyczny kształt, mistyczny wymiar i moralną wykładnię.

Zmienione elementy, które są dziełem poety:

1. Miejsce i Czas: W rzeczywistości Dziady odbywały się w domu lub na cmentarzu, niekoniecznie w nocy. Mickiewicz umieścił akcję w ciemnej, zamkniętej kaplicy cmentarnej i w nocy, aby maksymalnie wzmocnić nastrój grozy i mistycyzmu, niezbędny w dramacie romantycznym.
2. Cel Obrzędu: Autentyczne Dziady miały zapewnić pomyślność i urodzaj dla żywych dzięki wstawiennictwu zadowolonych przodków. U Mickiewicza obrzęd staje się sądem moralnym i szkołą ludowej etyki. Dusze przychodzą, by wygłosić nauki (np. „Kto nie dotknął ziemi ni razu, ten nie może być w niebie”), a Guślarz staje się de facto sędzią i kapłanem tego ludowego trybunału.
3. Postać Guślarza: W rzeczywistości Guślarz lub Guślarka byli starszymi, szanowanymi członkami wspólnoty, przewodniczącymi rytuałowi. Mickiewicz uczynił z niego potężnego maga, który ma niemal magiczną kontrolę nad zaświatami. Jest w stanie przywoływać dusze wedle życzenia, co znacznie podniosło dramatyzm sceny.
4. Duchy (Widma): Podczas gdy w tradycji ludowej dusze były często postrzegane jako niewidzialne, w dramacie stają się one katalogiem postaci z konkretnymi winami i karami (np. Józio i Rózia, Zły Pan, Zosia). To kluczowy zabieg literacki, służący nauce moralnej.

Mickiewiczowskie Dziady – Wpływ na Kulturę: Od Obrzędu do Mitu Narodowego

Paradoks polega na tym, że to właśnie literacka wizja Mickiewicza – ten dramatyczny, przetworzony obraz – stała się głównym źródłem wiedzy i inspiracji o Dziadach dla kolejnych pokoleń, w tym dla współczesnej sceny folkowej i neopogańskiej.

Artyści z nurtu neo-folku czy teatru czerpią dziś zarówno z rzetelnych opisów etnografów (np. Oskara Kolberga), jak i z monumentalnego mitu stworzonego przez wieszcza. Dzieło Mickiewicza, choć nie jest podręcznikiem etnograficznym, jest pomnikiem polskiej pamięci kulturowej. Ocalił on obrzęd od zapomnienia i wciąż inspiruje do poszukiwania słowiańskich korzeni.