Kraboszki: Kraboszka (lub karaboszka) to starosłowiańska nazwa obrzędowej maski. Stanowi ona jeden z kluczowych atrybutów kultu przodków, szczególnie związanego ze słynnym świętem Dziadów. Te proste, często drewniane maski, pełniły złożoną i niezwykle ważną funkcję w komunikacji między światem żywych a Zaświatami.

Czym Były Kraboszki?

Kraboszki były materialną formą, w której upatrywano obecność duchów przodków, czyli tytułowych Dziadów. Stanowiły upostaciowienie dusz zmarłych, które w trakcie święta powracały do swoich domostw, by ucztować razem z żywymi.

• Pochodzenie nazwy: Samo słowo pochodzi od starocerkiewnosłowiańskiego kraboška.
• Wykonanie: Pierwotnie wykonywano je głównie z drewna, a także, w późniejszym czasie, z rzepy, brukwi czy buraków. Te ostatnie przypominają dzisiejsze dynie halloweenowe. Charakteryzowały się prostymi wzorami, tworzonymi przez wycięte otwory na oczy, usta i nos.
• Lokalizacja: Maski te nie zawsze były noszone na twarzy. Często po prostu je ustawiano w izbie, w najważniejszym kącie domu, na cmentarzu lub w miejscu odprawiania obrzędów, by symbolicznie zaznaczyć obecność duchów.

---

Funkcje Kraboszek w Obrzędach Dziadów

Rola kraboszek była wieloznaczna i wiązała się z kluczowym momentem, gdy, jak wierzono, granica między światem żywych i umarłych się zacierała.

1. Komunikacja z Przodkami

Głównym zadaniem kraboszek było umożliwienie kontaktu ze zmarłymi. Uczestnicy obrzędu, zakładając maski, mogli:

• Wcielić się w rolę zmarłych: Co pozwalało na bezpośrednie nawiązanie z nimi dialogu.
• Przywoływać dusze: Maski były symbolem materialnej obecności duchów, zapewniając, że przybyły przodek jest odpowiednio „umiejscowiony” i uhonorowany.

2. Ochrona Apotropeiczna

Maski pełniły również funkcję ochronną (apotropeiczną). Choć Dziady były przychylnymi duchami opiekuńczymi, w czasie święta pojawiały się także:

• Odstraszanie złych duchów: Kraboszki, często o demonicznych lub dziwacznych rysach, miały odstraszać wszelkie nieprzyjazne demony i błąkające się złe istoty, które mogłyby zakłócać obrzęd lub czynić krzywdę żywym.
• Maskowanie żywych: Noszenie maski miało również chronić żywych przed ewentualną złośliwością samej duszy przodka, która mogłaby nie poznać bliskich i próbować zabrać ich ze sobą.

3. Element Rytualnej Zabawy

Źródła historyczne, jak np. Kronika Czechów (wspominająca zakaz księcia Brzetysława), mówią o „bezbożnych grach” i tańcach „z nałożonymi na twarz maskami”. Sugeruje to, że obrzędy zaduszne, choć uroczyste, nie były pozbawione elementów radosnego ucztowania, a maski były ich integralną częścią.

---

Kraboszki Dzisiaj

Chociaż chrześcijaństwo przez wieki próbowało wykorzenić pogańskie obrzędy, to zwyczaj Dziadów przetrwał w ludowej tradycji. Współczesne kraboszki zyskują nowe formy i konteksty:

• Odkrycia archeologiczne: Dwie drewniane maski, odkryte na Ostrówku w Opolu i datowane na XI/XII wiek. Są jednym z najważniejszych materialnych dowodów na istnienie tego zwyczaju wczesnośredniowiecznych Słowian.
• Rodzimowierstwo: Kraboszki są współcześnie rekonstruowane i wykorzystywane przez ruchy rodzimowiercze, jako element przywracania dawnych tradycji.
• Wydarzenia kulturalne: Takie maski można zobaczyć na własne oczy, chociażby podczas Dziadów organizowanych w ramach festiwali folkowych. Przykładem jest odbywająca się w październiku edycja festiwalu Folkowe Ucho – Dziady , gdzie kraboszki stanowią nie tylko część obrzędowej scenografii i performansu, ale także wykonywane są na miejscu w ramach bezpłatnych warsztatów dla uczestników imprezy.
• Inspiracja: Pagan-folk-metalowy zespół Znich z Białorusi przybrał kraboszki jako swój charakterystyczny element stylizacji scenicznej. Dla wielu rzemieślników i artystów kraboszka stała się inspiracją do tworzenia wisiorków, dekoracji, jak również nowoczesnych interpretacji związanych z kulturą Słowian.

Kraboszka to coś więcej niż tylko maska – to symboliczne wrota do świata duchów. To przypomnienie o sile kultu przodków i bogactwie słowiańskiej spuścizny obrzędowej.