WIERZENIA SŁOWIAN – okres Dziadów
Każdy Polak kojarzy początek listopada ze zniczami oraz wizytą na cmentarzu. Dla nas to czas refleksji i uporządkowanej pamięci, a także moment zatrzymania się w codziennym biegu. Jednak dla naszych słowiańskich przodków — zwłaszcza w okresie Dziadów, a później także w Noc Zaduszkową — te dni były czymś znacznie intensywniejszym: były bowiem czasem granicznym, kiedy to kurtyna między światem żywych a zaświatami unosiła się, a więc zmarli mogli wracać do swoich domów [1].
Ta „Godzina Duchów” wymagała najwyższej ostrożności oraz ścisłego przestrzegania rytuałów. Dlatego też każde działanie miało znaczenie, a nawet najmniejszy gest nie mógł być przypadkowy. Ludowe tabu i przesądy miały jeden cel: po pierwsze, nie skrzywdzić przybywających dusz przodków, po drugie — ugościć je z należnym szacunkiem, a wreszcie — zapewnić sobie ochronę przed błąkającymi się, złośliwymi duchami [2].
Oto więc zapomniane zakazy i nakazy Słowian, które rządziły życiem w tym szczególnym, jesiennym czasie umarłych.
I. 
Tabu Codzienności: Czego nie wolno było robić, by nie urazić Ducha?
Wierzenia słowiańskie zakładały, że pomimo iż powracająca dusza jest niewidzialna, może być fizycznie dotknięta, zraniona, a nawet wyrzucona [3]. Dlatego w dniu Zaduszek i Dziadów obowiązywały ścisłe zakazy związane z pracami domowymi.
1. Nie Wylewaj Pomyj! (A nawet czystej wody)
-
- Zakaz: Bezwzględnie zabraniano wylewania brudnej wody, pomyj, a nawet resztek z kąpieli przez okno lub na próg.
-
- Wierzenie: Istniała głęboka obawa przed oblaniem dusz, które mogły błąkać się w pobliżu obejścia lub pić wodę z kałuż. Urażenie ducha w tak trywialny sposób mogło sprowadzić na domostwo nieszczęście [4].
2. Precz z Ostrzem i Igłą! – wierzenia słowian
-
- Zakaz: Obowiązywał zakaz używania ostrych narzędzi. Odpoczywały noże, siekiery, a w szczególności igły i wrzeciona. Przez cały dzień obowiązywał zakaz wykonywania jakiejkolwiek pracy przy lnie i przędzeniu, a także szyciu.
-
- Wierzenie: Strach przed przekłuciem lub zranieniem niewidzialnej duszy. Niektórzy tłumaczyli to tym, że można uwięzić duszę poprzez wplecenie jej w tkaninę, uniemożliwiając jej opuszczenie naszego świata [1],[5].
3. Nie Zamiataj! (I nie wyrzucaj śmieci)
-
- Zakaz: Unikano zamiatania izby i wynoszenia śmieci, zwłaszcza w kierunku progu.
-
- Wierzenie: Zamiatanie mogło doprowadzić do wypędzenia lub zagnania w kąt odwiedzającej duszy przodka. Duszę należało przyjąć z szacunkiem, a nie traktować jej jak kurz.
4. Cisza w Domu (Zakaz Hałasu)
-
- Zakaz: W tym okresie starano się zachowywać spokój, nie śmiać się zbyt głośno, unikać krzyków, gwałtownego pukania, trzaskania drzwiami czy energicznego wstawania od stołu [4].
-
- Wierzenie: Potrzeba stworzenia spokojnej i gościnnej atmosfery, aby nie przestraszyć lub drażnić powracających duchów.
II. 
Nakazy Gościnności: Jak Słowianie ugaszczali Zmarłych?
Obok zakazów istniały liczne nakazy – rytuały mające na celu ugoszczenie dusz i zapewnienie im siły na dalszą wędrówkę [6].
1. Rytuał Karmienia Dusz (Tryzny)
-
- Nakaz: Najważniejszym rytuałem było wspólne jedzenie (uczta) połączone z symbolicznym karmieniem zmarłych. Na stole zostawiano resztki wieczerzy lub specjalne potrawy postne w nieparzystej liczbie, np. kaszę, kutię, bliny, miód (sytę) [1],[7]. Pierwszy naleśnik lub część gorącej kaszy układano na oknach, aby parą pożywiły się dusze.
-
- Znaczenie: W niektórych regionach wylewano kieliszek wódki na ziemię, aby napoić dusze. Naczynia z jedzeniem pozostawiano na stole na całą noc [4].
2. Ogień, który Ogrzewa i Wskazuje Drogę
-
- Nakaz: Kluczowe było palenie ognisk. Ogniska rozpalano na mogiłach, na rozstajach dróg, a także palono specjalne polana w piecach domowych.
-
- Znaczenie: Ogień miał ogrzewać dusze, które wracały z zaświatów, a także wskazywać im drogę do domów. Ogień pełnił również funkcję ochronną, uniemożliwiając wyjście na świat demonom i duszom nieczystym [1],[8].
3. Przygotowane Miejsca (Ławy)
-
- Nakaz: W izbach ustawiano balie z gorącą wodą (lub szykowano saunę), aby dusze mogły się obmyć. Pozostawiano puste miejsca przy stole, rozścielano czyste ręczniki na ławach. Niekiedy drzwi pozostawiano na noc otwarte [1].
-
- Znaczenie: Okazanie szacunku przodkom i zapewnienie im gościny.
III. 
Ochrona Przed Złem: Tabu a Bezpieczeństwo Żywych
W czasach Dziadów po ziemi wędrowały nie tylko dusze przodków, ale także dusze nieżyczliwe, samobójcy, topielcy, zwłaszcza te, które za życia krzywdziły innych (np. „mierniki” oszukujący przy mierzeniu pola) [9].
1. Nie Odpowiadaj na Głos!
-
- Tabu: Jeśli usłyszałeś swoje imię lub wołanie zza progu lub z pola po zmroku, nie wolno było odpowiadać ani wychodzić.
-
- Wierzenie: Obawiano się, że był to złośliwy duch lub demon próbujący wywabić żywego ze strefy ochronnej domu.
2. Obłaskawianie Zmarłych – Dziadowie Proszeni
-
- Nakaz: Ważną rolę odgrywali Dziadowie Proszeni (żebracy, wędrowcy), których uważano za nosicieli dusz zmarłych. Dawano im jałmużnę i część uczty z Zaduszek, prosząc ich o modlitwę za dusze przodków.
3. Ochronne Maski
-
- Zwyczaj: W niektórych regionach zakładano maski zwane kraboszkami lub inne przebrania, co miało kilka znaczeń, m.in. zacieranie granicy między żywymi a umarłymi lub odstraszanie złych mocy [4].
Dziedzictwo Słowiańskich Lęków
Dzisiejsze świętowanie zmarłych jest mocno chrześcijańskie, a jednak wiele jego elementów ma znacznie starsze korzenie. W rzeczywistości palenie zniczy, opieka nad grobami (czyli symboliczne ogniska) oraz generalne porządki przed 1 listopada (których, co ciekawe, unikano w noc Dziadów) to nic innego jak ciche echa tamtych, głęboko zakorzenionych słowiańskich tabu [10].
Wszystko to świadczy o tym, jak ogromny szacunek oraz jednocześnie strach budziła w naszych przodkach śmierć, a także o tym, jak silna była więź między światem żywych a światem umarłych.
A Ty? Czy w Twoim domu przetrwało jakieś zaduszkowe tabu — na przykład przekonanie, że „tego dnia nie powinno się robić X”? Jeśli tak, podziel się w komentarzu!
Źródła / Bibliografia
Ważni badacze tematu: Oskar Kolberg (1814–1890), Adam Fischer (1889–1943), Kazimierz Moszyński (1887–1959), Aleksander Gieysztor (1916–1999), Jadwiga Klimaszewska, Barbara Ogrodowska, Anna Zadrożyńska.
[1] Klimaszewska, J. Doroczne obrzędy ludowe. W: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej t. 2. PAN, 1981. [2] Zadrożyńska, A. Powtarzać czas początku. Wydawnictwo Iskry, 1985. [3] Moszyński, K. Kultura ludowa Słowian, t. II, cz. 1: Kultura duchowa. Kraków, 1934. [4] Fischer, A. Święto umarłych. Lwów, 1923. [5] Słowiańska Agencja Prasowa (iSAP). Jak obchodzić Dziady jesienne? [6] Ogrodowska, B. Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne. Muza, 2009. [7] U źródeł tradycji. Między tym i tamtym światem. Dziady w życiu dawnych Słowian. [8] Gieysztor, A. Mitologia Słowian. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1982. [9] Kupisiński, Z. Dzień Zaduszny w liturgii i tradycji ludowej. Roczniki Teologiczne, 2006. [10] Popowska-Taborska, H. Wczesne dzieje Słowian w świetle ich języka. Wrocław, 1991.
Dodaj komentarz